چشم یا Amblyopia شایعترین علت کاهش بینایی قابل پیشگیری در کودکان است و بین ۲ تا ۳ درصد کودکان را درگیر میکند. این اختلال زمانی رخ میدهد که چشم، علیرغم سالم بودن ساختارهای اصلی بینایی، نتواند سیگنالهای مناسب و کافی به مغز ارسال کند و در نهایت مغز مسیر دریافت اطلاعات بینایی از آن چشم را سرکوب کند. آنچه تنبلی چشم را پراهمیت میکند، این است که در سالهای اولیه زندگی اتفاق میافتد، اغلب بدون علامت است و بسیاری از کودکان هیچ شکایتی ندارند چون یک چشم بهتر میبیند و کمکاری چشم دوم را جبران میکند، در صورت عدم تشخیص بهموقع، دائمی میشود و پیامد آن کاهش بینایی مادامالعمر است که حتی با عینک و جراحی هم قابل اصلاح به طور کامل نیست.
تنبلی چشم و مکانیسم ایجاد آن
تنبلی چشم یک اختلال عملکردی – عصبی است، نه ساختمانی. یعنی خود چشم ممکن است سالم باشد اما مسیرهای عصبی–بینایی در مغز بهدرستی شکل نمیگیرند. این اختلال نتیجه اختلاف کیفیت تصویر بین دو چشم است؛ مغز تصویر واضحتر را انتخاب کرده و تصویر چشم ضعیفتر را سرکوب میکند. سیستم بینایی تا حدود ۷ تا ۸ سالگی در حال تکامل است. اگر تا این سن سیگنال کافی از چشم نرسد، ارتباطهای سیناپسی مربوط به آن چشم تضعیف و حذف میشوند. به این پدیده plasticity dysfunction گفته میشود.
علل شایع تنبلی چشم
در اغلب کودکان، یکی از سه علت زیر نقش دارد:
الف) تنبلی چشم ناشی از تفاوت نمره چشم (Refractive Amblyopia)
اختلاف شدید شماره چشم بین دو چشم باعث میشود مغز، چشم ضعیفتر را سرکوب کند در کودکانی که نمره چشم بیش از ۲ نمره اختلاف دارند دیده می شود.
ب) تنبلی چشم استرابیسمی (Strabismic Amblyopia)
زمانی که یک چشم منحرف است (لوچ یا انحراف) مغز برای جلوگیری از دوبینی، تصویر آن چشم را خاموش میکند.
پ) تنبلی چشم انسدادی یا محرومیتی (Deprivation Amblyopia)
به دلیل موانع فیزیکی که مانع تشکیل تصویر روی شبکیه میشود مانند افتادگی پلک شدید (Ptosis)، کاتاراکت مادرزادی و کدورت قرنیه. این نوع خطرناکترین نوع و با پیشرفت سریع است و باید فوراً درمان شود.
علائم هشداردهنده تنبلی چشم
بسیاری از والدین نمیدانند کودکشان مشکل بینایی دارد، چون کودک تجربه دید بهتر ندارد که مقایسه کند. با این حال برخی علائم کلیدی وجود دارند:
الف) علائم رفتاری
- نزدیک بردن بیش از حد اشیا به سمت چشم
- کج کردن سر موقع تماشای تلویزیون یا خواندن
- بسته نگهداشتن یک چشم در نور شدید
- چشمکزدن زیاد یا مالیدن چشمها
ب) علائم چشمی
- انحراف چشم واضح یا پنهان
- تفاوت غیرعادی در واکنش مردمک چشمها
- افتادگی پلک
- قرمزی مزمن یا خروج ترشحات بدون علت مشخص
ج) علائم عملکردی و تحصیلی
- اشتباه کردن در تشخیص چهرهها از دور
- کندخوانی یا بیحوصلگی هنگام انجام تکالیف
- ترجیح دادن صفحهها یا تصاویر بزرگ با کنتراست بالا
علائم هشدار برای والدین و پزشکان
- وجود تنبلی چشم در اعضای خانواده (ریسک بالا)
- سابقه زایمان زودرس
- وزن کم هنگام تولد
- کودکانی که مدام سرگیجه یا سردرد دارند
بهترین سن برای درمان تنبلی چشم
سن طلایی درمان آن ۳ تا ۷ سال مییاشد. در این بازه، پلاستیسیتی مغزی در اوج است و پاسخ به درمان بسیار زیاد است. درمانهای تنبلی چشم (عینک، پچ، آتروپین، تمرینهای بینایی) بیشترین اثربخشی را در این دوره دارند.
الف) درمان زیر ۳ سالگی
عالیترین نتیجهها در ۱ تا ۳ سالگی دیده میشود، اما چالشهایی مانند عدم همکاری کودک وجود دارد. در نوع محرومیتی (کاتاراکت)، درمان باید در چند هفته اول زندگی انجام شود.
ب) درمان بین ۷ تا ۱۲ سالگی
مطالعات نشان دادهاند که هنوز پاسخ به درمان وجود دارد اما سرعت و کیفیت آن کمتر است و نیاز به پیگیری بیشتر دارد.
ج) درمان نوجوانان بالای ۱۲ سال
بر خلاف تصور رایج، درمان غیرممکن نیست. در این سن پلاستیسیتی مغز کاهش مییابد اما تمرینات تخصصی نوروتراپی و بستن چشم هنوز اثربخش هستند. با این حال، احتمال رسیدن به بینایی ۱۰۰٪ کمتر است.
د) درمان در بزرگسالی
تحقیقات جدید نشان میدهد مغز قابلیت تغییر دارد، اما پاسخ محدود است. در این افراد تمرکز بر افزایش کیفیت بینایی باقیمانده، هماهنگی دوچشمی و ارتقای عملکرد در زندگی روزمره است.
روشهای تشخیص تنبلی چشم
- تست دید (Visual Acuity Testing): با کارتهای مخصوص E، Lea symbols یا Snellen در کودکان مختلف.
- رتینوسکوپی / اتو رفراکتومتری: برای تعیین نمره و آستیگماتیسم
- تست نور، مردمک و حرکات چشم: برای تشخیص انحراف یا مشکلات عصبی.
- تست Cover: یکی از مهمترین روشهای تشخیص انحرافهای پنهان.
- ارزیابی شبکیه و عصب بینایی با افتالموسکوپی یا OCT
- تستهای Binocular Vision: برای سنجش عمق دید، هماهنگی دو چشم و احتمال سرکوب.
روشهای درمان تنبلی چشم
درمان با عینک
در بسیاری از کودکان، فقط با عینک بینایی چشم تنبل بهبود پیدا میکند. اصلاح آستیگماتیسم یا اختلاف نمره چشم گاهی تا ۷۰٪ مشکل را حل میکند.
پچ (Patch Therapy) بستن چشم سالم
یکی از مؤثرترین درمانها است و معمولاً بین ۲ تا ۶ ساعت در روز بسته به سن و شدت تجویز میشود. پچ باید کاملاً چسبیده روی پوست قرار گیرد (نه روی شیشه عینک) و غیر قابل دستکاری برای کودک باشد.
آتروپین (Atropine Penalization)
قطره آتروپین با تار کردن دید چشم سالم، باعث تحریک چشم تنبل میشود. برای کودکانی مناسب است که پچ را نمیپذیرند.
درمان عوامل زمینهای
- جراحی انحراف در استرابیسم شدید
- برداشتن کاتاراکت مادرزادی
- بالا بردن پلک در افتادگی شدید
تمرینات بینایی (Vision Therapy)
در کلینیکهای تخصصی بیناییدرمانی تمرینهای کانتراست، تمرینهای هماهنگی دوچشمی، بازیهای دیجیتال درمانیVR-based therapy (در برخی کشورها) انجام میشود. این روشها بهویژه در کودکان بالای ۷ سال مؤثرند.
نوروتراپی
روشهای جدید با هدف فعالسازی مسیرهای عصبی چشم تنبل استفاده میشوند. این روشها هنوز مکمل درمان اصلی محسوب میشوند.
نتیجهگیری
تنبلی چشم یکی از قابلدرمانترین اختلالات بینایی دوران کودکی است، به شرط آنکه در زمان مناسب تشخیص داده شود. دوره طلایی درمان ۳ تا ۷ سالگی است، اما درمان در سنین بالاتر نیز ممکن است، هرچند با اثربخشی کمتر. علائم هشدار معمولاً خفیف و پنهان هستند و والدین باید با کوچکترین نشانهها حساس شوند. روشهای درمان شامل عینک، پچ، آتروپین، جراحی در موارد خاص و تمرینات بینایی است. عدم درمان میتواند به کاهش بینایی دائمی و مشکلات عملکردی، تحصیلی و شغلی در بزرگسالی منجر شود. بنابراین، غربالگری زودهنگام، تشخیص دقیق و پیگیری منظم ستونهای اصلی مدیریت این اختلال هستند.
ثبت ديدگاه