خشکی چشم (Dry Eye Disease) یکی از شایعترین اختلالات چشمی است که میلیونها نفر در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار میدهد. این عارضه گاهی در ماههای پاییز و زمستان شیوع و شدت بیشتری پیدا میکند؛ فصولی که با کاهش رطوبت هوا، وزش باد سرد، استفاده گسترده از وسایل گرمایشی و تغییر الگوهای رفتاری (مانند افزایش زمان کار با صفحات دیجیتال در محیطهای بسته) همراه هستند. خشکی چشم تنها یک احساس ناخوشایند گذرا نیست، بلکه یک بیماری مزمن چندعاملی است که میتواند منجر به التهاب سطح چشم، آسیب اپیتلیوم قرنیه، اختلال بینایی و کاهش کیفیت زندگی شود. در سالهای اخیر، درک علمی از پاتوفیزیولوژی خشکی چشم گسترش یافته و رویکردهای تشخیصی و درمانی هدفمندتری معرفی شدهاند. با این حال، بسیاری از بیماران هنوز علائم خود را به خستگی یا آلرژی فصلی نسبت میدهند و از درمان مناسب محروم میمانند.
تعریف و طبقهبندی خشکی چشم
خشکی چشم یک بیماری چندعاملی سطح چشم است که با کاهش کیفیت یا کمیت لایه اشکی و بروز علائمی مانند سوزش، خارش، احساس جسم خارجی، قرمزی و تاری دید شناخته میشود. بر اساس طبقهبندی رایج، خشکی چشم به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
خشکی چشم ناشی از کاهش ترشح اشک (Aqueous-deficient)
در این نوع، غدد اشکی قادر به تولید حجم کافی اشک نیستند. این حالت در سالمندان، بیماران مبتلا به بیماریهای خودایمنی و مصرف برخی داروها شایعتر است.
خشکی چشم تبخیری (Evaporative)
در این نوع، اشک بهسرعت تبخیر میشود که معمولاً بهدلیل اختلال در لایه لیپیدی اشک و عملکرد غدد میبومین رخ میدهد. این فرم در پاییز و زمستان بسیار شایعتر است.
چرا خشکی چشم در پاییز و زمستان تشدید میشود؟
کاهش رطوبت هوا
هوای سرد ظرفیت نگهداری رطوبت کمتری دارد. کاهش رطوبت نسبی محیط باعث افزایش تبخیر لایه آبی اشک میشود.
استفاده از وسایل گرمایشی
بخاریها، شوفاژها و سیستمهای گرمایش مرکزی هوای محیط را خشک میکنند و جریان هوای گرم مستقیم به چشمها، تبخیر اشک را تسریع میکند.
باد سرد و هوای آزاد
وزش باد سرد بهویژه در روزهای پاییزی و زمستانی، موجب تحریک سطح چشم و افزایش تبخیر اشک میشود.
افزایش زمان استفاده از نمایشگرها
در فصول سرد، افراد زمان بیشتری را در محیطهای بسته و پشت کامپیوتر، موبایل یا تلویزیون میگذرانند. کاهش دفعات پلک زدن هنگام کار با صفحهنمایش، نقش مهمی در خشکی چشم دارد.
تغییرات هورمونی فصلی
برخی مطالعات نشان دادهاند که تغییرات نور محیط و ریتم شبانهروزی در فصول سرد میتواند بر تنظیم هورمونها و عملکرد غدد اشکی اثر بگذارد.
فیلم اشکی از سه لایه اصلی تشکیل شده است:
- لایه چربی (جلوگیری از تبخیر)
- لایه آبی (رطوبت و مواد مغذی)
- لایه موکوسی (چسبندگی اشک به سطح چشم)
در خشکی چشم، هرگونه اختلال در این لایهها میتواند منجر به ناپایداری فیلم اشکی شود. در فصول سرد، بیشترین آسیب به لایه لیپیدی وارد میشود که باعث تبخیر سریعتر اشک و فعال شدن مسیرهای التهابی سطح چشم میگردد. التهاب مزمن، خود باعث کاهش عملکرد غدد اشکی و تشدید چرخه معیوب بیماری میشود.
علائم بالینی خشکی چشم
علائم میتوانند از خفیف تا شدید متغیر باشند و شامل سوزش و خارش چشم، احساس جسم خارجی یا شنریزه، قرمزی، اشکریزش متناقض (بهدلیل تحریک)، تاری دید گذرا، خستگی چشم، حساسیت به نور و درد خفیف تا متوسط میباشد. در هوای سرد، بسیاری از بیماران از تشدید ناگهانی علائم هنگام خروج از فضای گرم به محیط سرد شکایت دارند.
- سالمندان
- زنان (بهویژه پس از یائسگی)
- کاربران طولانیمدت کامپیوتر
- افراد با بیماریهای خودایمنی
- بیماران دیابتی
- مصرفکنندگان لنز تماسی
- افرادی که در محیطهای گرم و خشک کار میکنند
روشهای تشخیص خشکی چشم
شرح حال و معاینه بالینی
شرح دقیق علائم، زمان بروز و عوامل تشدیدکننده اهمیت زیادی دارد.
تستهای تشخیصی
- تست زمان شکست فیلم اشکی (TBUT)
- تست شیرمر
- رنگآمیزی سطح چشم
- ارزیابی غدد میبومین
- در موارد مزمن یا مقاوم، بررسی بیماریهای زمینهای توصیه میشود.
نقش سبک زندگی و محیط
اصلاح محیط زندگی نقش مهمی در کنترل خشکی چشم دارد:
- استفاده از دستگاه بخور (ترجیحا بخور سرد)
- پرهیز از جریان مستقیم هوای گرم
- پلک زدن آگاهانه هنگام کار با نمایشگر
- استراحتهای منظم چشمی
درمان خشکی چشم در پاییز و زمستان
اشک مصنوعی
اولین خط درمان است. استفاده منظم از اشکهای مصنوعی بدون مواد نگهدارنده در فصول سرد توصیه میشود.
درمانهای ضدالتهابی
در موارد متوسط تا شدید داروهای موضعی ضدالتهاب، سیکلوسپورین موضعی و درمانهای کوتاهمدت کورتونی تحت نظر پزشک تجویز میشود.
درمان اختلال غدد میبومین
- کمپرس گرم
- ماساژ پلک
- بهداشت پلک
- مکملها
مصرف اسیدهای چرب امگا-۳ در برخی بیماران مفید گزارش شده است.
پیشگیری از خشکی چشم فصلی
- مرطوب نگهداشتن هوای منزل
- استفاده از عینک محافظ در فضای باز
- نوشیدن مایعات کافی
- کاهش مصرف کافئین
- تنظیم نور و فاصله صفحهنمایش
پیامدهای عدم درمان
در صورت عدم درمان، خشکی چشم میتواند منجر به التهاب مزمن سطح چشم، آسیب قرنیه، کاهش بینایی و درنتیجه اختلال در رانندگی و کارهای دقیق شود.
نتیجهگیری
خشکی چشم در پاییز و زمستان یک مشکل شایع اما قابل کنترل است. افزایش آگاهی، تشخیص بهموقع و اتخاذ رویکردی چندجانبه شامل اصلاح محیط، درمان دارویی و تغییر سبک زندگی میتواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کند. توجه به این عارضه نهتنها از آسیبهای چشمی پیشگیری میکند، بلکه نقش مهمی در حفظ کیفیت زندگی افراد در فصول سرد سال دارد.
ثبت ديدگاه