خشکی چشم یکی از شایع‌ترین مشکلات چشمی در دنیای امروز است؛ مشکلی که با افزایش استفاده از تلفن همراه و رایانه، قرار گرفتن طولانی‌مدت در محیط‌های دارای تهویه مطبوع، آلودگی هوا، افزایش سن و استفاده از برخی داروها، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. سوزش، احساس وجود جسم خارجی در چشم، قرمزی، خستگی چشم، تاری دید گذرا و اشک‌ریزش از علائمی هستند که ممکن است در افراد مبتلا به خشکی چشم دیده شوند. یکی از ساده‌ترین و رایج‌ترین روش‌ها برای کاهش این علائم، استفاده از قطره اشک مصنوعی است. اما یک سؤال بسیار مهم برای بسیاری از افراد وجود دارد: آیا می‌توان اشک مصنوعی را هر روز و حتی برای مدت طولانی استفاده کرد؟ آیا مصرف مداوم آن به چشم آسیب می‌زند؟ و آیا ممکن است چشم به قطره عادت کند؟
اشک مصنوعی چیست؟
اشک مصنوعی محلولی است که برای جبران یا تقویت لایه اشکی طبیعی چشم طراحی شده است. این قطره‌ها معمولاً حاوی موادی هستند که باعث افزایش رطوبت سطح چشم، کاهش تبخیر اشک یا افزایش مدت باقی ماندن قطره روی سطح چشم می‌شوند. از ترکیبات رایج در اشک مصنوعی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
هیالورونیک اسید یا سدیم هیالورونات، کربوکسی‌متیل‌سلولز (CMC)، هیدروکسی‌پروپیل متیل‌سلولز، پلی‌اتیلن گلیکول، پروپیلن گلیکول، گلیسرین، کربومر، ترکیبات لیپیدی و مواد اسموپروتکتیو مانند ارگانیک اسمولیت‌ها. هر یک از این ترکیبات ویژگی‌های متفاوتی دارند و انتخاب بهترین قطره به نوع و شدت خشکی چشم، میزان تبخیر اشک، وضعیت غدد میبومین و شرایط سطح چشم بستگی دارد.
آیا استفاده روزانه از اشک مصنوعی بی‌خطر است؟
در اغلب موارد بله. اشک مصنوعی برخلاف بسیاری از قطره‌های دارویی، معمولاً داروی فعال قدرتمندی ندارد و هدف اصلی آن ایجاد یک لایه مرطوب‌کننده روی سطح چشم است. به همین دلیل، در صورت انتخاب محصول مناسب، استفاده منظم از آن برای بسیاری از بیماران امکان‌پذیر است. بنابراین تصور اینکه هر نوع اشک مصنوعی را نمی‌توان هر روز استفاده کرد درست نیست.
تفاوت اشک مصنوعی بدون نگهدارنده و دارای نگهدارنده چیست؟
برای جلوگیری از رشد میکروب‌ها در قطره‌های چشمی، برخی محصولات حاوی مواد نگهدارنده هستند. یکی از شناخته‌شده‌ترین آنها بنزالکونیوم کلراید یا BAK است. مواد نگهدارنده در مصرف گاه‌به‌گاه معمولاً مشکل مهمی ایجاد نمی‌کنند، اما وقتی فرد مجبور است قطره را بارها در طول روز و به مدت طولانی استفاده کند، تماس مکرر سطح چشم با مواد نگهدارنده می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند. گاهی مواد نگهدارنده موجود در بعضی قطره‌ها هستند که می‌توانند برای سطح چشم مشکل‌ساز شوند. بنابراین اگر اشک مصنوعی را فقط گاهی استفاده می‌کنید، وجود نگهدارنده لزوماً به معنای نامناسب بودن قطره نیست؛ اما اگر نیاز دارید قطره را چندین بار در روز و برای مدت طولانی استفاده کنید، معمولاً انتخاب فرمولاسیون بدون نگهدارنده منطقی‌تر است.
چند بار در روز می‌توان اشک مصنوعی استفاده کرد؟
عدد ثابتی که برای همه افراد مناسب باشد وجود ندارد. بعضی افراد ممکن است فقط به یک یا دو بار استفاده در روز نیاز داشته باشند، در حالی که در خشکی چشم متوسط یا شدید ممکن است بیمار به استفاده چندباره در طول روز نیاز داشته باشد. اما اگر فرد مجبور است تقریباً هر ساعت یا حتی بیشتر از آن قطره استفاده کند، بهتر است فقط تعداد قطره‌ها را افزایش ندهد؛ بلکه علت خشکی چشم نیز بررسی شود.
آیا چشم به اشک مصنوعی عادت می‌کند؟
یکی از باورهای رایج این است که اگر مدام اشک مصنوعی استفاده کنم، چشمم به آن عادت می‌کند و بعد دیگر بدون قطره نمی‌تواند کار کند. این تصور به معنای واقعی کلمه درست نیست. اشک مصنوعی باعث ایجاد وابستگی دارویی مانند بعضی داروها نمی‌شود. اگر فرد بعد از قطع قطره دوباره دچار خشکی شود، معمولاً علت این است که عامل زمینه‌ای خشکی چشم همچنان وجود دارد، نه اینکه چشم به قطره وابسته شده باشد.
برای مثال اگر فرد روزانه ۸ ساعت با کامپیوتر کار کند، پلک زدن کاهش یابد و محیط کار نیز خشک باشد، اشک مصنوعی فقط علائم را کنترل می‌کند؛ با قطع آن، علت اصلی همچنان وجود دارد و علائم ممکن است برگردند. بنابراین بازگشت علائم پس از قطع قطره به معنی اعتیاد یا وابستگی چشم به اشک مصنوعی نیست.
آیا استفاده زیاد از اشک مصنوعی می‌تواند مضر باشد؟
خود ماده روان‌کننده معمولاً مشکل جدی ایجاد نمی‌کند، اما چند مسئله باید در نظر گرفته شود.
مواد نگهدارنده
همان‌طور که گفته شد، مصرف مکرر قطره‌های حاوی مواد نگهدارنده می‌تواند در برخی افراد باعث تحریک سطح چشم شود.
تاری دید کوتاه‌مدت
برخی قطره‌های غلیظ‌تر، به‌خصوص ژل‌ها و فرمولاسیون‌های ویسکوز، ممکن است بلافاصله پس از مصرف باعث تاری دید موقت شوند. این مسئله معمولاً به دلیل ماندگاری بیشتر قطره روی سطح چشم است و الزاماً نشانه آسیب به چشم نیست.
تحریک یا سوزش
گاهی فرد نسبت به یکی از ترکیبات قطره حساس است یا فرمولاسیون برای چشم او مناسب نیست. در این شرایط ممکن است پس از مصرف، سوزش، قرمزی یا احساس جسم خارجی بیشتر شود. در چنین شرایطی بهتر است محصول دیگری با ترکیب متفاوت امتحان شود یا چشم توسط چشم‌پزشک بررسی شود.
آیا هر اشک مصنوعی برای هر نوع خشکی چشم مناسب است؟
خیر. خشکی چشم یک بیماری یکسان و ساده در همه افراد نیست. برای مثال در فردی که تبخیر اشک مشکل اصلی است، استفاده از قطره‌های دارای ترکیبات لیپیدی ممکن است مفیدتر باشد. در فرد دیگری که کمبود حجم اشک دارد، یک روان‌کننده با ماندگاری بیشتر ممکن است مناسب‌تر باشد.
آیا می‌توان اشک مصنوعی را سال‌ها استفاده کرد؟
در صورت وجود اندیکاسیون مناسب و انتخاب فرآورده مناسب، استفاده طولانی‌مدت از اشک مصنوعی امکان‌پذیر است. با این حال اگر فردی سال‌ها هر روز چندین بار قطره مصرف می‌کند، بهتر است حداقل یک بار علت خشکی چشم، وضعیت قرنیه و ملتحمه، پلک‌ها و غدد میبومین بررسی شود.
نتیجه گیری
در بسیاری از افراد مبتلا به خشکی چشم، استفاده روزانه از اشک مصنوعی نه‌تنها مجاز است، بلکه یکی از روش‌های اصلی کنترل علائم محسوب می‌شود. اما نکته مهم این است که هرچه تعداد دفعات مصرف بیشتر شود، توجه به مواد نگهدارنده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در افرادی که مجبورند قطره را چندین بار در روز و برای مدت طولانی استفاده کنند، فرآورده‌های بدون نگهدارنده معمولاً انتخاب مناسب‌تری هستند، به‌خصوص اگر بیمار علائم تحریک سطح چشم داشته باشد. همچنین نباید فراموش کرد که اشک مصنوعی معمولاً علائم را کنترل می‌کند، نه اینکه الزاماً علت خشکی چشم را برطرف کند. اگر فرد به‌طور مداوم به قطره نیاز دارد، باید علت زمینه‌ای مانند اختلال غدد میبومین، التهاب لبه پلک، کاهش تولید اشک، استفاده طولانی از نمایشگرها، محیط خشک، برخی داروها یا بیماری‌های زمینه‌ای بخصوص بیماری روماتیسمی بررسی شود.
ثبت ديدگاه