امروزه عملهای اصلاح عیوب انکساری سطحی مانند لازِک (LASEK) به عنوان یکی از گزینههای پرکاربرد برای بهبود بینایی بدون نیاز به عینک یا لنز تماسی شناخته میشوند. در لازک، اپیتلیوم سطح قرنیه بهصورت ملایم جابجا شده یا برداشته میشود، سپس با لیزر اکسایمر ساختار زیرین قرنیه (استروما) اصلاح میشود و نهایتاً اپیتلیوم بازگردانده شده یا ثابت میشود. برخلاف لیزیک، در لازک خبری از برش فلپ عمیق نیست، اما دورهی بهبودی اپیتلیال و ترمیم سطحی اهمیت بسیار بالایی دارد.
در این دوره حساس بهبودی، عوامل مختلف میتوانند کیفیت و سرعت ترمیم را تحت تأثیر قرار دهند و باعث کاهش کیفیت دید نهایی یا بروز عوارض شوند. یکی از این عوامل که معمولاً کمتر به آن توجه میشود، مصرف دخانیات (سیگار یا قلیان) است. دخانیات ترکیبی از مواد سمی، رادیکالهای آزاد، عوامل التهابی و عوامل مهارکننده ترمیم بافتی را وارد بدن میکند که میتواند تأثیر منفی بر روند ترمیم قرنیه داشته باشد.
اصول لازک و فرآیند ترمیم اپیتلیومی در قرنیه
برای درک اینکه دخانیات چگونه میتواند تأثیر بگذارد، ابتدا باید بدانیم که در لازِک چه فرآیندهای ترمیمی رخ میدهند:
در لازک، اپیتلیوم قرنیه (لایه بیرونی سلولهای پوششی) با استفاده از الکل ملایم یا روشهای دیگر شل میشود و به آرامی کنار زده میشود، سپس لیزر اکسایمر بر روی استروما اعمال شده و پس از آن اپیتلیوم به محل خود بازگردانده یا تحت شرایط محافظتشده تثبیت میشود.
دورهای که اپیتلیوم باید به سطح قرنیه بچسبد و سلولهای اپیتلیالی جدید جایگزین سلولهای آسیبدیده شوند، حساس است. این دوره معمولاً چند روز تا چند هفته به طول میانجامد.
ترمیم اپیتلیوم شامل چند مرحله است: التهاب اولیه، مهاجرت سلولهای اپیتلیالی و تکثیر آنها، تولید ماتریکس و چسبندگی سلولی، و در نهایت بازسازی کامل پوشش سطحی (صیقلی شدن).
برای موفقیت ترمیم، تأمین اکسیژن، تغذیه سلولی، جریان مایع اشکی سالم، کنترل التهاب و عدم وجود سمومی که سلولها را مهار میکنند، بسیار مهم است. از آنجا که اپیتلیوم و سلولهای پوششی قرنیه فاقد عروق خونی هستند، ترمیم آن وابسته به انتشار اکسیژن و مواد از مایع اشکی و محیط مجاور است. بنابراین هر عاملی که جریان اکسیژن یا کیفیت اشک یا توان ترمیم سلولی را کاهش دهد، ممکن است روند بهبودی را مختل کند.
در عمل PRK یا لازک، بهوضوح تأخیر در التیام اپیتلیوم در افراد دخانی دیده شده است. مطالعهای انسانی نشان داد که در بیماران سیگاری، زمان ترمیم اپیتلیال در مورد خراش قرنیه حدود ۱.۱ روز بیشتر است نسبت به افراد غیرسیگاری.
تأثیر مصرف دخانیات در فرآیند ترمیم زخم عمومی
نیکوتین یکی از اجزای کلیدی سیگار است که دارای اثرات عروقی قوی است: باعث تنگشدگی عروق کوچک شده و جریان خون را کاهش میدهد، که منجر به کاهش تأمین اکسیژن و مواد غذایی به بافت میشود. سیگار باعث اختلال در عملکرد سلولهای التهابی میشود: جذب و مهاجرت سلولهای ایمنی به محل زخم کاهش مییابد و عملکرد میکروبکشی آنها تضعیف میشود. تقسیم سلولی، عملکرد فیبروبلاستها و تولید کلاژن تحت تأثیر منفی قرار میگیرد. سیگار باعث افزایش رادیکالهای آزاد اکسیداتیو، کاهش آنتیاکسیدانها، افزایش التهاب مزمن موضعی و اختلال در تعادل ماتریکس پروتئولیتیک و مهارکنندهها میشود.
با قطع مصرف سیگار، برخی از عوامل زیانآور (مانند تأمین اکسیژن) بهبود مییابند. در جراحیهای عمومی، سیگار با افزایش قابل توجه در عارضههایی مانند عفونت محل جراحی، گسستگی زخم و اختلال در التیام همراه است. با توجه به اینکه التیام اپیتلیوم قرنیه به نوعی مشابه یک زخم سطحی است، میتوان پیشبینی کرد که مصرف دخانیات اثرات مشابهی بر ترمیم در چشم خواهد داشت.
شواهد خاص درباره تأثیر دخانیات بر قرنیه و بهبودی اپیتلیوم
مطالعهای در بیماران دارای خراش قرنیه (abrasion) نشان داد کسانی که سیگار میکشیدند، زمان ترمیم اپیتلیال بهطور میانگین ۴٫۸ روز در افراد غیرسیگاری و ۵٫۹ روز در افراد سیگاری بود. تفاوت میانگین حدود ۱٫۱ روز بود.
در همان مطالعه، در بیماران مبتلا به کراتیت، تفاوت زمان ترمیم حتی بیشتر بود: ۱۵٫۵ روز برای افراد غیرسیگاری در مقایسه با ۳۹٫۴ روز برای سیگاریها یعنی تقریباً دو برابر زمان درمان. استرس اکسیداتیو و التهاب ناشی از سیگار نقش مهمی در آسیب به بافت چشمی دارند.
اگرچه بسیاری از مطالعات چشمپزشکی به صورت مستقیم درباره لازک انجام نشدهاند، اصول عمومی تأثیرات دخانیات بر بهبودی زخم و مطالعات قرنیه (مانند خراش و کراتیت) نشان میدهند که دخانیات میتواند تأثیر منفی بر التیام سطحی قرنیه داشته باشد.
چرا سیگار و قلیان دشمن لازک است؟
- تأخیر در التیام اپیتلیال
زیرا دخانیات زمان ترمیم اپیتلیوم را افزایش میدهد، انتظار میرود در کسانی که دخانی مصرف میکنند، بستهشدن و چسبندگی اپیتلیوم پس از لازک کندتر باشد.
- افزایش التهاب موضعی
ترکیبات سمی دود باعث تحریک التهاب مزمن و آزادسازی سیتوکینهای التهابی میشوند که میتوانند روند ترمیم را مختل کنند.
- کاهش تأمین اکسیژن و تغذیه سلولی
با تنگ شدن عروق زیرسطحی و کاهش جریان خون ناشی از نیکوتین، بافتهای اطراف ممکن است اکسیژن و مواد مغذی کافی دریافت نکنند.
- اختلال در عملکرد سلولهای ترمیمکننده
اثرات منفی بر مهاجرت، تکثیر و عمل فیبروبلاستها، تولید ماتریکس و کلاژن، مهار فعالیت میکروبکشی سلولهای ایمنی میتوانند کیفیت ترمیم را کاهش دهند.
- افزایش خطر عفونت یا عوارض ثانویه
اگر ترمیم سطحی بهطور کامل انجام نشود یا پوشش اپیتلیال ناقص باشد، ورود میکروبها یا عوامل التهابی به بافتهای زیرین ممکن است بیشتر شود.
- بروز خشکی چشم تشدیدشده و اختلال در فیلم اشکی
مصرف دخانیات بهتنهایی میتواند باعث اختلال در فیلم اشکی و خشکی مزمن چشم شود (مطالعات نشان دادهاند که سیگار باعث ناپایداری لایه اشکی میشود). این وضعیت میتواند شرایط نامطلوبی برای ترمیم سطحی قرنیه فراهم کند.
توصیهها و راهکارهای عملی
الف) ترک مصرف یا کاهش قوی پیش از عمل
هرچه زودتر مصرف دخانیات را قطع کنید. مطالعات ترمیم زخم عمومی نشان دادهاند که پس از ترک سیگار، تأمین اکسیژن موضعی و عملکرد سلولی بهبود مییابد. حتی ترک چند هفته پیش از عمل میتواند مفید باشد، زیرا التیام سلولی، عملکرد التهابی و ترمیم موضعی تحت تأثیر قرار میگیرد. اگر ترک کامل در ابتدا دشوار است، کاهش تدریجی مصرف و استفاده از جایگزینهای کمضررتر (با مشورت پزشک) میتواند کمک کند.
ب) اجتناب کامل از دخانیات در دوره بهبودی بعد از عمل
در دوره پس از عمل، زمانی که اپیتلیوم هنوز در حال چسبیدن است، از مصرف هرگونه دخانی (سیگار، قلیان، دخانیات الکترونیک) به شدت بپرهیزید. همچنین از قرار گرفتن در معرض دود دستدوم افراد دیگر پرهیز کنید، چون دود محیطی نیز میتواند تأثیر منفی داشته باشد.
ج) مراقبت مضاعف از چشمها و ارتقاء شرایط محیطی
- استفاده منظم و دقیق از قطرههای مرطوبکننده، اشک مصنوعی و محافظت از سطح چشم اهمیت دارد.
- اجتناب از آلودگی هوای زیاد، گرد و غبار، هوای خشک، باد شدید و تابش نور شدید در دوره بهبودی.
- استفاده از عینک محافظ (عینک آفتابی) برای جلوگیری از ورود ذرات معلق و جلوگیری از تحریک سطح چشم
ثبت ديدگاه