چشم به عنوان یکی از حساسترین و پیچیدهترین اندامهای بدن انسان، همواره در معرض عوامل محیطی قرار دارد. گرد و غبار، آلودگی هوا، مواد شیمیایی، میکروارگانیسمها و حتی تحریکات کوچک میتوانند باعث آسیب یا ناراحتی در سطح چشم شوند. بسیاری از مردم هنگام مواجهه با احساس سوزش، ورود ذرات ریز یا حتی صرفاً خستگی، به شستن چشمها با آب شهری متوسل میشوند. این کار اگرچه طبیعی و بیخطر به نظر میرسد، اما از دیدگاه چشمپزشکی و میکروبشناسی، چندان بیدردسر نیست.
ساختار حساس چشم
سطح چشم توسط قرنیه و ملتحمه پوشانده میشود. قرنیه فاقد رگ خونی مستقیم هستند و برای اکسیژنرسانی و تغذیه، تا حد زیادی به اشک و محیط اطراف وابستهاند. هر گونه عامل بیرونی که به سطح چشم برسد، میتواند به راحتی سبب التهاب یا عفونت گردد.
ترکیب آب شهری
آب شهری معمولاً برای آشامیدن تصفیه شده است و شامل افزودنیهایی مانند کلر یا کلرامین برای گندزدایی و در برخی کشورها فلوراید به منظور بهبود سلامت دندانهاست. با وجود این، آب شهری استریل نیست. لولهکشی منازل و مخازن آب میتواند محل تجمع میکروارگانیسمها، از جمله آمیبهای آزادزی و باکتریهای فرصتطلب باشد. برای مصرف خوراکی این امر خطری جدی ایجاد نمیکند، زیرا دستگاه گوارشی از مکانیسمهای دفاعی برخوردار است. اما تماس مستقیم با چشم ماجرا را متفاوت میکند.
میکروارگانیسمهای حاضر در آب شهری و مخاطره برای چشم
آکانتوموبا
آمیب آزادزی که به شدت با کراتیت (عفونت قرنیه) معروف است. در بسیاری از کشورها، مهمترین عامل هشدار نسبت به استفاده از آب شهری در شستوشوی لنز تماسی یا چشم، همین موجود است. عفونت ناشی از آن نادر است، اما در صورت بروز، بسیار مقاوم و دردناک بوده و درمان طولانی مدت لازم دارد. زدن لنز تماسی و شنا در استخر مهمترین عامل شناخته شده است.
سودوموناس
باکتری گرم منفی که به سرعت قرنیه را آلوده میکند، بهویژه در کاربران لنز تماسی.
گونههای مایکوباکتریوم
برخی گونههای غیرسلی میتوانند در محیط آب وجود داشته و باعث عفونت شوند. مطالعات میکروبیولوژیک نشان میدهد که آب شهری در بسیاری از نقاط جهان حاوی DNA یا حتی انواع زندهی این میکروارگانیسمهاست.
شستن چشم با آب شهری هنگام ورود جسم خارجی
در مواقعی مثل ورود ناگهانی ذرهی غبار یا ماده شیمیایی رقیق، بهخصوص زمانی که دسترسی فوری به محلول استریل سالین یا شستوشوگر چشمی وجود ندارد، شستن اولیه با آب شیر میتواند جلوی آسیب شیمیایی بیشتر را بگیرد. در واقع در اورژانس شغلی، شستوشو با هر آبی که در دسترس است، اصل نجاتبخش اولیه عنوان میشود. اما مشکل اینجاست که بعد از رفع آسیب حاد، اگر شستشو صرفاً با آب لولهکشی ادامه یابد، خطر عفونت دیرتر پدیدار میشود.
شواهد بالینی و آماری
موارد متعددی از کراتیت آکانتوموبا در کاربران لنز در اروپا و امریکا گزارش شده که منبع احتمالی آن شستشو یا تماس لنز با آب شیر بوده است. تحقیقات اپیدمیولوژیک نشان دادهاند که خطر ابتلا در افرادی که از لنز خود در استخر یا دوش گرفتن بدون احتیاط استفاده میکنند، چندین برابر بالاتر است. دستورالعملهای سازمانهای علمی مانند American Academy of Ophthalmology به صراحت استفاده از آب شهری برای شستن لنز یا چشم را منع کردهاند.
موارد استفاده از محلولهای جایگزین
- نمکفیزیولوژیک استریل (Normal Saline 0.9%) که در داروخانهها به صورت قطرهچشمی یا بطریهای کوچک در دسترس است.
- محلولهای شستشوی لنز تماسی که دارای خاصیت ضدعفونیکننده کنترلشده هستند.
- اشک مصنوعی بدون مواد نگهدارنده برای شستشو و رطوبترسانی روزمره.
تفاوت کیفیت آب شهری در کشورهای مختلف
در کشورهای توسعهیافته میزان کلرزنی و کنترل کیفی آب بالا است، اما حتی در آنجا هم استریل محسوب نمیشود. در برخی مناطق با کیفیت پایین تصفیه یا لولههای قدیمی، احتمال آلودگی بیشتر است. سازمان جهانی بهداشت نیز توصیه کرده که تماس مستقیم آب شیر با چشم و لنزها محدود شود.
خطرات مزمن و کوتاهمدت
الف) کوتاهمدت: سوزش، خشکی یا تغییر در تعادل لایه اشک به دلیل کلر.
ب) بلندمدت: احتمال افزایش ریسک کراتیت میکروبی یا آمیبی.
جنبههای آموزشی و پیشگیرانه
بخش مهم این بحث، آگاهیرسانی به عموم است. بسیاری از مردم تصور میکنند آب شیر لزوماً تمیز و بدون مشکل است، در حالیکه از دید پزشکی، استفاده نابجا از آن میتواند عواقب سنگینی داشته باشد. بهخصوص کاربران لنزهای تماسی باید به طور جدّی از تماس لنز با آب اجتناب کنند.
نتیجهگیری
اگرچه شستشوی چشم با آب شهری در شرایط اضطراری (تماس با مواد شیمیایی یا جسم خارجی فوری) میتواند اقدامی نجاتبخش باشد، اما استفاده روتین از آن به هیچوجه توصیه نمیشود. ترکیب غیراستریل آب شهری و احتمال آلودگیهای میکروبی میتواند عوارضی مانند کراتیتهای مقاوم و دردناک بههمراه داشته باشد. در طولانیمدت، استفاده از محلولهای استریل جایگزین مانند سالین یا اشک مصنوعی بشدت ایمنتر و علمیتر است. با توجه به حساسیت چشم و دشواری درمان عفونتهای ناشی از آکانتوامیبا یا سودوموناس، بهترین راهبرد، پیشگیری و آموزش بیماران است. همانطور که چشم، پنجرهی روح انسان نامیده میشود، شایسته است که با مراقبتهای دقیقتر از آن محافظت کنیم، نه اینکه با سادهانگاری و شستشو با آب شهری، این پنجرهی ارزشمند را در معرض خطر قرار دهیم.
ثبت ديدگاه